ماهنامه‌ی دانشمند - سید ایمان ضیابری: در روزهايي كه كمتر شهروندي در گيلان، از سازمان حفاظت محيط زيست اين چشمداشت را داشت تا براي فاجعه زيست محيطي در تالاب انزلي تدبيري بينديشد و بحران در اين حوزه آبي بين المللي را خاتمه دهد، سفر دو اسطوره ي طبيعت گردي ايران به استان باستاني و سرسبز گيلان، ورق را برگرداند و معادله را به نفع دوستداران طبيعت، تغيير داد.

پس از اينكه مصوبه شتابزده مجلس براي احداث كنارگذري كه شهر انزلي را به كريدور شمال – جنوب متصل مي كند، با تاخيرهاي فراوان و مقاومتهاي مداوم سازمان محيط زيست در مقابل مجلس، مدتي مسكوت ماند، پيگيريهاي نماينده ي اين شهر در مجلس هفتم براي جذب اعتبارات اجرايي مجدد باعث شد تا اين بار كاري از دست سازمان محيط زيست هم ساخته نباشد و معاون اجرايي رييس جمهور، پاي نامه تسريع در اجراي كنارگذر را امضا كند. اما پايان ماجرا اين نبود!

اخیراً خبری بر روی تلکس خبرگزاریهای کشور منتشر شد که مضمون آن اینگونه بود: "دادستان عمومي و انقلاب انزلي از ادامه کار براي احداث جاده کنارگذر بندرانزلي جلوگيري کرد."

سعيد فرج پور، مديرروايط عمومي اداره کل حفاظت محيط زيست استان گيلان در اين باره به میراث خبر گفت: پس از تشكيل جلستان متعدد و تلاش شبانه‌روزي اهالي محيط زيست گيلان و با هشياري دادستان شهرستان انزلي از فرآيند مرگبار و مخرب جاده كنارگذر جلوگيري به عمل آمد. اين طرح كه متاسفانه با تاكيد غيرموجه برخي از ذينفعان جاده كنارگذر انزلي مبني بر ادامه جاده‌سازي بر سير اوليه، تبديل به بحران محيط زيستي ديگري در سطح منطقه شده بود انتقادات وسيع كارشناسان و مديران محيط زيست را برانگيخت و با ارسال نامه رياست سازمان محيط زيست به معاون اجرايي رييس جمهور حساسيت آن به اوج رسيد.

تالاب انزلی که بر اساس کنوانسیون بین‌المللی 21 تیرماه 1351 شمسی رامسر، یک منطقه‌ی حفاظت‌شده‌ی بین‌المللی به شمار می‌رود و رساندن هرگونه آسیب اکوزیستی به آن می‌تواند با پیگردهای قانونی و بین‌المللی برای دستگاههای مربوطه در داخل کشور همراه باشد، بیش از 250 گونه پرنده‌ی نادر دارد و به گفته‌ی کارشناسان، بیش از نیمی از پرندگان بومی و اهلی ایران که در تالابها و زیست‌بومهای مختلف کشور زیست می‌کنند، در این منطقه ساکن هستند.

اواخر آذرماه سال جاری، محمد علی اینانلو مستندساز، روزنامه‌نگار و طبیعت‌گرد قدیمی ایرانی که مدتهاست به عنوان یکی از حامیان بین‌المللی محیط زیست با یونسکو همکاری می‌کند به همراه دکتر اسماعیل کهرم، استاد دانشگاه و پرنده‌شناس برجسته‌ی ایرانی به گیلان سفر کردند تا در آیین استقبال از پرندگان مهاجر تالاب انزلی شرکت کنند.

در این آیین که استقبال از پرندگان سیبری و تالابهای قفقازی مهاجر به سوی ایران هدف اصلی آن بود و اداره‌ی کل حفاظت محیط زیست گیلان نیز بانی برگزاری آن بود، موضوع تالاب انزلی بیش از هر بحث دیگری توجهات را به خود جلب کرد و بهانه‌یی هم برای گفت‌وگوی ما با محمدعلی اینانلو شد که نظرات جالبی در این مورد دارد.

از زبان محمد علی اینانلو

محمدعلی اینانلو معتقد است که پس از امضا شدن کنوانسیون جهانی رامسر توسط دولت ایران، حوزه‌ی آبی شناخته‌شده به عنوان مرداب انزلی، دیگر به یک تالاب بدل شده و نباید مانند گذشته با آن برخورد کرد.

او معاهدات بین‌المللی را قابل احترام می‌شمارد و می‌گوید: به هر حال، نقض کردن یک پیمان جهانی که با وجاهت قانونی کشور پای آن را امضا کرده‌ایم، تعهد می‌آورد و این تعهد را نیز نمی‌توان به راحتی زیر پا گذاشت. طرفهای معاهده‌ی رامسر موظف هستند نقشه‌هاي اصلاحي تالاب‌ها را به نحوي تنظيم و اجرا كنند كه حفظ و حراست و بهره‌برداري صحيح از آنها را در سرزمين خود تسهيل نمايند و اجرا شدن کنارگذری که قرار است 300 هکتار آب را به جاده تبدیل کند، مطمئناً توسط نهادهای جهانی به ویژه یونسکو قابل پیگرد و حتی اعمال قدرت است.

وی همچنین به "دانشمند" می‌گوید: "از سویی، جاده‌سازی و توسعه‌ی شهری یکی از واقعیاتی است که همانند سیرکهای حیوانات، نمی‌توان از آن چشم پوشید و نادیده‌اش گرفت چرا که مردم هم انتظاراتی دارند و ممکن است توسعه‌ی شهر انزلی نیز به همین کنارگذر وابسته باشد. اما زمانی که می‌توان تغییرات را بر اساس خواست سازمان محیط زیست و به نفع طبیعت کشور اعمال کرد، چرا چنین نشود؟"

اینانلو در همین زمینه مثال می‌زند: "سیرک جدیدی که پارک پردیسان زیر نظر سازمان حفاظت محیط زیست برگزار کرد و با هیاهوی بسیار هم مواجه شد، نمونه‌یی از واقعیات موجود جامعه است که اگر با پرداخت وجوه مورد نیاز به سازمان محیط زیست انجام می‌شد، هم منافع مورد نظر طبیعت‌دوستان را برآورده می‌کرد و هم مشکل حقوقی به وجود نمی‌آورد. در مورد کنارگذر نیز به شکل مشابه می‌توان عمل کرد."

اما گفت‌وگو کردن با محمدعلی اینانلو و نپرسیدن از یک موضوع حیاتی دیگر در حوزه‌ی اکوسیستم طبیعی کشور، کمی بی‌انصافی به نظر می‌رسید: "بسیاری از ما تا همین چند ماه پیش تصور می‌کردیم که سوسن چلچراغ یکی از نمونه‌های گیاهی نادر دنیاست که تنها در شهرستان رودبار گیلان و جمهوری آذربایجان یافت می‌شود، با این حال متاسفانه حفاظت صحیحی از آن در منطقه‌ی داماش و عمارلو صورت نمی‌گیرد و از همین روی هم در حال انقراض است. هرچند که خوشبختانه گونه‌یی دیگر از آن را اردبیل یافته‌ایم و برای حفاظتهای امنیتی نیز هیچ نشانه و مشخصه‌یی از آن را منتشر نمی‌کنیم."

اینانلو صحبتهای خود در مورد تالاب انزلی را اینگونه پایان می‌دهد: "به هر روی، در تالاب انزلی گونه‌های نادر گیاهی مانند Nelumbo یا لاله‌ی تالابی و گونه‌های جانوری یگانه‌یی مثل کاکایی هست که در صورت اجرایی شدن طرح کنارگذر، آسیب خواهند دید و یا حتی منقرض می‌شوند. این کنارگذر مطمئناً سیرکولاسیون و روند طبیعی اکوسیستم تالاب را به هم خواهد زد و از همین بابت باید برای آن اندیشه‌یی جدی صورت گیرد."

عجایب تالاب انزلی

در پارک ملی بوجاق و منطقه‌ی شکار ممنوع سرخان گل که بخشهایی از تالاب انزلی هستند، گونه‌های گیاهی و جانوری منحصر به فردی هستند که تنها در چند نقطه‌ی دنیا یافت می‌شوند و یکی از آن نقاط ایران است.

Eurasian bittern یا بوتیمار تالابی از همین رسته است که غیر از تالاب انزلی ایران، تنها در ارمنستان و ترکیه یافت می‌شوند. لک لک سفید یا Ciconia Ciconia که در گویش محلی مردم گیلان حاجی لک‌لک اطلاق می‌شود نیز از همین دسته است و غیر از ترکیه، ارمنستان، روسیه و مصر، در تالاب انزلی زیست می‌کند و از جمله‌ی پرندگان شکار ممنوع ایران نیز محسوب می‌شود که شکار آن توسط شکارچیان غیرمجاز، پیگردهای قضایی سنگینی را به دنبال خواهد داشت.

طاووس بنفش که گیلانیان ساکن حاشیه‌ی خزر به آن طاووسک نیز می‌گویند و نام علمی Porphyrio porphyrio را دارد نیز غیر از اندونزی، استرالیا و ایالات متحده، در ایران زیست می‌کند و زیستگاه ایرانی آن هم تالاب انزلی است که هم‌اکنون در لیست قرمز کنوانسیون رامسر قرار گرفته است.

همچنین، بسیاری از ما در مورد تابلوی نقاشی معروف کلود مونه، نقاش برجسته‌ی فرانسوی که عنوان "Water lily" آن حتی الهام بخش چند فیلم سینمایی هالیوودی شد شنیده‌ایم. این گیاه که به لاله‌ی تالابی یا Nelumbo مشهور است و گونه‌ی خاص آن به نام Nelumbonaceae نیز در سراسر دنیا تنها در هندوستان و تالاب انزلی ایران یافت می‌شود، در کشور هند به عنوان گیاهی مقدس شناخته می‌شود و به "لوتوس مقدس" نیز شهرت دارد که در صورت اجرایی شدن طرح کنارگذر انزلی، با خطر شدیدی مواجه خواهد شد.

پرنده‌ی نادر و زیبای phalacrocorax pygmeus  نیز که در کشور روسیه تنها 200 قطعه از آن وجود دارد، یکی از ساکنان دایمی تالاب انزلی است و گیلانیان آن را به نام محلی "باکلان" می‌شناسند.